+ Udmurcja.pl + język

Удмурт кыл - język udmurcki

Informacje podstawowe

Język udmurcki (dawna nazwa: wotiacki) należy do ugrofińskiej rodziny językowej, mówi nim około pół miliona Udmurtów.

Fonologia

Udmurcki pod względem wymowy jest podobny do polszczyzny, co wynika z zachowania (a później i poszerzenia o dźwięczne odpowiedniki) wszystkich praugrofińskich spółgłosek szczelinowych. Dzięki obecności głosek zbliżonych do polskich ś, sz, ź, ż, ć, cz, dź, dż język ten sprawia wrażenie "miękkiego". W poniższych tabelkach przedstawiamy system głosek języka udmurckiego. Po zapisie w cyrylicy następują, w nawiasach kwadratowych, odpowiedniki głosek w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym IPA.

samogłoski udmurckie
przednie środkowe tylne
wysokie и [i] ы [ɨ] у [u]
średnie э [e] ö [ʌ] о [o]
niskie а [a]

spółgłoski udmurckie
↓ sposób | miejsce →
artykulacji		 wargowe zębowe dziąsłowe podniebienne
[zębowe zmiękczone]		 miękko-
podniebienne
zwarte п [p] б [b] т [t] д [d] ть [tj] дь [dj] к [k] г [g]
szczelinowe в [v] с [s] з [z] ш [ʃ] ж [ʒ] сь [ɕ] зь [ʑ] й [j]
zwarto-szczelinowe ӵ [tʃ] ӝ [dʒ] ч [tɕ] ӟ [dʑ]
nosowe м [m] н [n] нь [ɲ]
półotwarte л [l] р [r] ль [lj]

Ortografia

Tak jak większość języków Federacji Rosyjskiej, język udmurcki zapisywany jest cyrylicą, z tym że od rosyjskiej grażdanki ortografię udmurcką odróżnia obecność 5 dodatkowych liter; wszystkie one powstały przez dodanie do odpowiednich liter dwóch kropek u góry. Są to litery ӝ, ӟ, ӥ, ö, ӵ. 4 litery - ф, х, ц, щ - występują jedynie w zapożyczeniach z rosyjskiego.

alfabet udmurcki
literawymowa IPAprzybliżony odpowiednik polskiuwagi
А а[a]a
Б б[b]b
В в[v]w
Г г[g]g
Д д[d]d
Е е[je], [je]je, ie
Ё ё[jo], [jo]jo, io
Ж ж[ʒ]ż
Ӝ ӝ[dʒ]dż
З з[z]z
Ӟ ӟ[dʑ]dź, dzi
И и[i]i
Ӥ ӥ[i]inie zmiękcza
Й й[j]j
К к[k]k
Л л[l]ł "sceniczne"
М м[m]m
Н н[n]n
О о[o]o
Ö ö[ʌ]pośrednio między "o" i "e"
П п[p]p
Р р[r]r
С с[s]s
Т т[t]t
У у[u]u
Ф ф[f]f
Х х[x]ch
Ц ц[ts]c
Ч ч[tɕ]ć, ci
Ӵ ӵ[tʃ]cz
Ш ш[ʃ]sz
Щ щ[ɕ:]śś
Ъ ъznak twardy
Ы ы[ɨ]y
Ь ьznak miękki
Э э[e]e
Ю ю[ju], [ju]ju, iu
Я я[ju], [ja]ja, ia

Podobnie jak w pisowni rosyjskiej, używa się tu dwóch znaków - miękkiego i twardego - oraz samogłosek jotowanych.

Samogłoski jotowane - я, е, ё, ю - oznaczają odpowiednie samogłoski poprzedzone literą й [j].

Znak miękki - Ь ь - zmiękcza spółgłoskę, po której stoi, z tym że w języku udmurckim zmiękczenie to zachodzi w większym stopniu niż w rosyjskim, np. сяська 'kwiat' czyta się "siaśka".

Znak twardy - Ъ ъ - używany jest aby zapobiec "zmiękczającemu" działaniu samogłosek jotowanych.

Morfologia

Język udmurcki, podobnie jak inne języki ugrofińskie, jest językiem aglutynacyjnym, co oznacza, że dołączane do rdzenia sufiksy mają zwykle jedną, ściśle określoną rolę, np. w wyrazie гуртэзтэк 'bez jego/jej wsi' rdzeń гурт oznacza 'wieś', sufiks -эз- - dzierżawczość trzecioosobową, czyli 'jego/jej', a -тэк jest końcówką karytywu, czyli przypadka oznaczającego brak.

Rdzenie czasownikowe

W języku udmurckim wyróżnia się dwie grupy czasowników:

  1. między rdzeniem a formantem bezokolicznika -ны znajduje się -ы-, np. сылыны 'stać'
  2. między rdzeniem a formantem bezokolicznika -ны znajduje się -а-, np. валаны 'rozumieć'

Rdzeń czasowników obu grup, w zależności od przyjmowanych przezeń końcówek, przybiera jedną z dwóch form.

We wszystkich czasownikach pierwszej grupy (-ы-) jest to albo forma pełna, czyli zakończona na samogłoskę -ы-, albo forma niepełna, zakończona na spółgłoskę, lub - w przypadku niektórych czasowników - inną samogłoskę:
лыктыны 'przychodzić': лыкты-, лыкт-: лыкты-ны 'przychodzić', лыкт-о 'przyjdę'
юыны 'pić': юы-, ю-: юы-ны 'pić', ю-э 'pije'.

We wszystkich czasownikach drugiej grupy występuje albo forma zakończona na samogłoskę -а-, albo - rzadziej - forma poszerzona o spółgłoskę -л-, czyli zakończona na -ал-:
ужаны 'pracować': ужа-, ужал-: ужа-сько 'pracuję', ужал-о 'pracują'.

Rdzenie imienne (rzeczownikowe, przymiotnikowe)

  1. rdzenie zakończone spółgłoską
    1. гурт 'wieś': гурт- (гурт-э 'moja wieś'), gdzie sufiksy dzierżawcze zaczynają się samogłoską -э-.
    2. ныл 'córka, dziewczyna': ныл- (ныл-ы 'moja córka'), gdzie sufiksy dzierżawcze zaczynają się samogłoską -ы-.
    3. син 'oko': син, синм- (синм-ы 'moje oko'), gdzie we wszystkich formach poza mianownikiem bez sufiksów dzierżawczych (i bezkońcówkowym biernikiem bez sufiksów dzierżawczych) występuje etymologiczne -м-.
    4. нюлэс 'las': нюлэс-, нюлэск- (нюлэс-лэн 'lasu', нюлэск-ын 'w lesie'), gdzie w zależności od przyjmowanych końcówek może występować -к-.
    5. серег 'róg': серег-, серг- (серег-ын ~ серг-ын 'w rogu'), gdzie może występować zjawisko "ruchomego е".
  2. rdzenie zakończone samogłoską
    1. бусы 'pole': бусы- (бусы-ын 'na polu') - bez zmian w rdzeniu.
    2. Россия 'Rosja': Россия, Росси- (Росси-ын 'w Rosji') - rdzenie wyrazów zapożyczonych z rosyjskiego tracą w odmianie końcowe -я- lub -е-.
    3. корка 'dom': корка- (корка-н 'w domu'), gdzie rdzeń przyjmuje skrócone (bezsamogłoskowe) formy końcówek przypadków lokatywnych.

Odmiana czasownika

W języku udmurckim czasownik odmienia się przez 3 osoby, 2 liczby, 12 czasów (4 proste i 8 złożonych), 3 tryby. Ponadto istnieje specyficzna (charakterystyczna dla wszystkich, poza węgierskim, języków ugrofińskich) odmiana negatywna, tj. z odmiennym słowem przeczącym.

cdn.

Bibliografia:

stat4u